اسوه فداکاری و عدالت

معرفی مجموعه اقدامات امام علی (ع)

 

امامان شیعه سمبل همه خوبی ها هستند و مانند خورشیدی فروزان در فضای فکری جوامع می درخشند. بر این اساس، همه ابعاد زندگی آنان سزاوار پژوهش است، ولی بعضی از ویژگی های آن بزرگواران نقطه عطفی در حیات طیبه شان محسوب می گردد که لزوم پژوهش درباره آنها را اهمیتی دو چندان می دهد. بدین منظور این جستار در صدد است در هر شماره به یکی از ویژگی های بارز امامان معصوم (علیهم السلام) بپردازد. در این شماره، عدالت گرایی علی (ع) با محوریت عدالت اقتصادی بررسی می گردد.

عدالت، واژه ای بسیار زیباست که همگان آن را دوست دارند. حتی زمام داران عدالت ستیز نیز با شعار «عدالت خواهی» حکومت می کنند. عدالت، مایه حیات جوامع انسانی است. به واسطه عدالت، امنیت، آسایش و عافیت فراهم می گردد و هیچ چیزی مانند عدالت موجب آبادانی شهرها نمی شود. عدالت ورزی، برکت و رحمت الهی را چند برابر می کند و هر کس به عدل و انصاف عمل کند، خداوند ملک او را استوار می دارد.اصولاً یکی از مهم ترین علل بعثت انبیا، برقراری قسط و عدالت بوده است. امام علی (ع) نیز یکی از دلایل تشکیل حکومت خویش را برپایی عدالت بیان نموده و درباره اهمیت آن فرمود: «اجرای عدالت، حتی در یک لحظه، با ارزش تر از عبادت هفتاد ساله ای است که همراه با شب زنده داری و روزه داری باشد.»

یکی از اقدامات انقلابی امام (ع)، تقسیم عادلانه بیت المال بود. فردای روز بیعت، آن حضرت بر فراز منبر فرمود: «... مسلمانان بدانند که امتیاز معنوی نزد خداست و مسلمانان از نظر مادی تفاوتی ندارند. همگی بندگان خدایند، دارایی ها از آنِ خداست و میان شما به صورت مساوی تقسیم خواهد شد... .» علی (ع) پس از رسیدن به خلافت، به هر مسلمان، در هر رشته و رده و نژادی که بود، سه درهم داد و به« عمار بن یاسر» و«ابو الهیثم بن التیهان» کتباً ابلاغ کرد: عرب، عجم، انصار و مهاجر... و تمام کسانی که جزء حوزه اسلام هستند، با هم مساوی اند.

آن حضرت می دانست که یکی از آسیب های جامعه اسلامی، فقر و نداری است که ناهنجاری هایی به وجود آورده و مردم را سخت آزرده است. بدین منظور امام (ع) در گام نخست، فرهنگ انفاق و کمک های مالی را ترویج نمود. از ثروت مندان درخواست کرد فقیران را شریک مال خود قرار داده و حق آنان را ضایع نکنند. امیر مؤمنان (ع) فرمود: «خداوند بر ثروت مندان واجب کرده است تا از اموالشان به اندازه کفایت فقیران هزینه کنند. بنابراین، اگر فقیران گرسنه ماندند یا پوشاک نداشتند، به سبب منع ثروت مندان است و خداوند از آنان حساب می کشد و مجازاتشان می کند.»

این استراتژی امام علی (ع) در قالب های مختلفی مانند: نظارت بر خویشاوندان، مدیران و بازار اسلامی صورت گرفت و در تحقق عدالت اقتصادی بسیار تأثیر گذار بود. روزی علی (ع) یکی از خویشاوندان خود را که به بیت المال خیانت کرده بود تهدید نمود و خطاب به وی فرمود: «به خدا سوگند، اگر حسن و حسین هم دست به چنین خیانتی می زدند، هرگز از آنان هواخواهی و پشتیبانی نمی کردم و ذرّه ای در تصمیم گیری من تأثیر نمی گذاشت.» امام به مدیران حکومتی خود نیز دستور داد از هرگونه رانت خواری و سوء استفاده از بیت المال پرهیز نمایند. آن حضرت در نامه ای خطاب به مصقلة بن هبیره شیبانی فرمود: از تو به من خبر رسیده است که غنیمت مسلمانان را به عرب هایی می دهی که خویشاوندان تو هستند و تو را برگزیده اند... بدان مسلمانانی که نزد تو و ما به سر می برند، حقشان از این غنیمت یک سان است. برای گرفتن آن نزد من می آیند، حق خود را می گیرند و باز می گردند.»

امام علی (ع) در کنار فعالیت های ذکر شده، زمینه ها و عوامل کار و تولید را نیز فراهم نمود، چرا که اجرای سیاست های اقتصادی مستلزم جامعه ای درآمدزا و برخوردار از سرمایه است. بدین منظور آن حضرت دیگران را به کار و افزایش تولید تشویق نمود و خود نیز به کار و تولید پرداخت. ایشان فرمود: «کاری در نظر خدا محبوب تر از کشاورزی نیست». آن حضرت بسیاری از خدمات و انفاق های خود را از درآمد کشاورزی انجام می داد. امام صادق (ع) می فرماید: پیامبر اکرم (ص) زمینی از انفال را در اختیار علی (ع) قرار داد. حضرت در آن زمین قناتی حفر کرد که آبش همچون گردن شتر فوّاره می زد... آن گاه فرمود: آب این قنات وقف زائران خانه خدا و رهگذران است و کسی حق فروش آن را ندارد.